Một cuộc trò chuyện về chuyện tình nguyện nói gì về tôi và người khác?

Hôm qua có một sự việc khiến tôi cảm thấy tự xấu hổ. Một là vì tôi thấy tôi có thể im cái mồm đi, không nói gì hết. Hai là tôi đã có thể xin lỗi và nhận cái ngu của mình ngay lúc đó. Ba là tôi không đủ sự nhận thức để mà sửa cái lỗi đó. Nay tôi viết lại để mà ghi nhớ, hòng không có mắc phải trong những lần tới nữa.

Tụi tôi đang nói chuyện với nhau về chuyện làm thư viện. M nói rằng nó đang gặp nhiều thử thách trong quá trình thực hiện lắm. Tôi phản hồi đại ý rằng tôi sẽ giúp nó để nó có thể làm tốt thư viện. Tự nhiên mắc nó tròn xoe, ra vẻ ngạc nhiên lắm. Hắn đáp:

• Anh giúp em hả?

Tôi lờ mờ cảm nhận có gì đó sai sai trong cách nó đáp lời tôi. “Ừ thì đúng rồi, anh giúp em làm cái thư viện.”

• Giúp cái gì. Em đang giúp anh thì có. Em đâu có lợi lạc gì trong cái chuyện này đâu?!

Khoảnh khắc đó nhiều dòng suy nghĩ xảy ra trong tôi lắm. Trước tiên là tôi nhận ra M đang cho rằng là nó giúp tôi, tôi phải mang ơn nó, và vì thế nó ở vị thế cao hơn tôi trong chuyện này. Vì là vị thế của người cho và người nhận. Và tôi không thích cái thái độ đó, vì nó đang không hiểu ý tôi, và tôi thì hướng đến chuyện xa hơn về cái chung, mà nó lại phản ứng như vậy - rất là hạn hẹp. 

Mà đúng là cái thư viện là của chung, chứ có phải mỗi mình tôi đâu. Mà cái ý ban đầu của tôi không phải là ở vị thế bề trên, giúp đỡ bề dưới. Tôi thực lòng chỉ là muốn giúp nó đạt mục đích là phát triển hệ thống thư viện mà thôi. Nhưng khi tôi nói ra hồn nhiên như thế, M lại nhìn nhận là tôi đang đánh giá sai tình huống. Nên nó mới phản ứng lại là “em đang giúp anh đấy” (chứ không phải anh giúp em nhé).

Nhìn lại thì tôi hơi bất ngờ vì phản ứng đó. Tôi chỉ nghĩ là mình sẽ giúp đỡ, hỗ trợ nó thuần túy vì muốn chung tay góp sức. Đơn giản vậy thôi. Nhưng cái ngôn từ “giúp” thật là tai hại. Nó khiến câu chuyện đi theo cái chiều hướng khác mà thôi không hề ngờ đến. 

Tôi mới nhận ra một vài điều: Một là nhận thức của M là như thế, là giúp đỡ, là góp công sức giúp mình. Do đó mình phải tôn trọng, biết ơn, chứ không phải là nói ngược lại như thế. Hai là tôi cần cẩn trọng hơn trong cách sử dụng ngôn ngữ, nhất là trong các bối cảnh nhạy cảm trong các mối quan hệ quyền lực; tốt nhất nên tránh ngôn ngữ bề trên, giúp đỡ. 

Mà tôi lại nghĩ, hay tại nó nhạy cảm quá? Tôi nói thế cũng bình thường thôi, chứ không hề có ý gì khác. Giúp mang một hàm ý hỗ trợ, góp sức, chung tay mà? Đâu có hàm ý bề trên đâu? Hay tại tông giọng, tư thế nào đó của tôi, hay vì những sự kiện trước đó nên nó mới nhìn nhận như vậy? Tôi thật sự không biết được. 

Xong thì tôi cũng nửa đùa nửa thật, mà đùa là chính. Tôi nói: “ơ em cũng có lợi trong chuyện này mà, nào là giá trị nè, phụng sự nè, ý nghĩa nè.” Đương nhiên nó không đồng tình với mấy câu nói đó. D ngồi kế bên cũng đáp rằng: đó đâu phải cái lợi lạc gì. Cái người ta cần là ăn uống ngủ nghỉ gì đó chứ. Mấy cái tôi nói đâu có giúp nó ăn được. 

Mà khoan. Có gì đó sai sai, như là ngụy biện vậy.

Đầu tiên là nó khởi đầu là tình nguyện, làm vì muốn làm. Không có muốn gì thêm. Nên việc căn bản không có lợi ích gì là điều bình thường. Vì chúng tôi không hề nói đến chuyện trả lương hay chu cấp gì, ngoài việc cấp lúa (mà bản chất là để cảm ơn cái hành động cống hiến là chính, chứ không có giá trị đổi chác). Hai là đây không phải là kiểu đi làm kiếm tiền sống. Nên không thể nhắc đến vấn đề đổi chác ăn uống gì đó ở đây được. Muốn thì đi làm cái khác. Hai mục đích và đầu ra, và tinh thần rất khác nhau. Không có nhập nhằng như vậy được. D đang ngụy biện và lôi chuyện không liên quan vào.

Xong thì tôi cũng đùa thế em thấy không phải thì cứ nghỉ đi, không cần em nữa đâu, có người khác rồi đấy (vì có D và L nhận làm rồi).

Ôi, đùa gì ngu thế. Mà cái đùa này ít nhiều phản ánh tư duy của tôi đang rất đáng báo động. Ý là cần thì ngon ngọt, mà không cần thì thẳng tay phủi áo, lật mặt thẳng thừng luôn. Thật là đáng xấu hổ với cái tư duy cạn tình nghĩa như thế. Và còn tệ hơn nữa là tôi vô tình phủ nhận nó, loại bỏ nó. Ôi thật là kinh hoàng. Trong khi M là đứa mong muốn được mọi người ghi nhận nỗ lực của nó. Nói như thế khác nào phủ nhận công sức của nó, cho rằng những gì nó làm là không quan trọng. Lại vô tình làm tổn thương người khác rồi.

Thôi thì rút bài học. Một vài thứ tôi nhận ra qua trải nghiệm trên. Trước hết là chuyện mục đích, phương tiện, cách thức phải rõ ràng. Làm cái gì, tại sao làm, làm ra sao, ai tham dự, khi nào, ở đâu là những câu hỏi căn bản phải thật rạch ròi.

Tiếp theo là tôi phải thay đổi cái ngôn từ sử dụng, mang tính ngang hàng, đồng hành, hợp tác, thay vì bề trên, giúp đỡ, nhìn từ trên xuống. Và tôi cũng quán triệt điều này sâu sắc trong tư tưởng, để tránh lặp lại nữa.

Cuối cùng là phải biết ơn, coi trọng và luôn ghi nhận tất cả những gì người khác làm, dù chỉ là hành động nhỏ. Và phải quán triệt cái tư duy này ở bên trong mình. Tập nhìn bằng con mắt của sự ghi nhận, chấp nhận và biết ơn những đóng góp của người khác, không để quên ai, phớt lời ai, dù chỉ là chuyện nhỏ nhặt.

Cuối cùng của cuối cùng, sai thì nhận sai, ai giúp mình khai sáng thì biết ơn và ghi nhận chuyện khai sáng. D nói là ngoài giúp chúng tôi dọn sách, mấy đứa còn giúp tôi dọn nhà.

Tiếp nữa, mắc nợ tình nợ tiền lúc nào cũng mệt hết. Nên mình cho người ta nợ thì được, còn ngược lại thì thôi, hạn chế và cẩn trọng; nhất là nợ tình cảm.