Không có gì tự đứng một mình

Không có gì đứng một mình được nó cả. Mọi thứ đan xen, nối kết, và gắn kết với nhau trong những mối liên hệ chằng chịt. Qua một thời gian quan sát, trải nghiệm thì tôi mới nghiệm ra cái đó. Cái nhận biết này cực kì quan trọng, vì tôi lớn lên trong một thế giới tôn vinh chủ nghĩa cá nhân, thúc đẩy sự tách biệt và nghe nhiều các câu chuyện như “khởi nghiệp tự thân” hay các “tỉ phú tự thân”, tôi cũng sớm tiếp nhận cái tư duy tây phương kiểu đó.

Nhưng tôi nhận ra không có cái gì tự thân tồn tại độc lập riêng nó cả. Phải có những cơ duyên, cái nhân nào đó, thì sự vật sự việc mới được hiện hữu như nó đang là. Đó là hệ quả của quy luật nhân quả và là sự tương tức của vạn vật.

Xem xét chuyện ăn uống hằng ngày. Cái chén cơm tôi ăn mỗi ngày là kết quả của biết bao công phu lao tác trong đó. Cơm phải có ai đó nấu. Để nấu được cũng phải có ai đó vận chuyển đến. Mà để chuyển được thì lúa phải được trồng. Mà để trồng thì phải có công chăm sóc của nông dân, những người “bán mặt cho đất, bán lưng cho trời” như ông bà ta thường nói (tuy nhà nông giờ nhàn hơn xưa, có công cụ, máy móc hiện đại, nhưng công sức của họ bỏ ra không hề nhỏ). Mà để chăm sóc cho được, nông dân phải nhờ cậy hạt giống và đất và nước. Không có những yếu tố trên thì làm sao mà ta có chén cơm nóng hổi trên tay được?

Mà để nấu được phải có nồi niêu xoong chảo. Mà nồi chảo thì phải có ai làm. Để làm được thì cũng phải có công nghệ, máy móc. Mà để có máy móc thì biết bao người phải dày công nghiên cứu, chế tạo. Mà có công nghệ mà thiếu đi tài nguyên thiên nhiên thì cũng bằng thừa. Mà tài nguyên từ đâu ra? Từ cái sự biến thiên của vũ trụ, sự hình thành phát triển hàng triệu năm của trái đất. Rồi trái đất từ đâu mọc ra vậy? Đấy cứ hỏi những câu căn bản vậy thôi, chưa cần phải đi sâu xa, toàn diện thì mới thấy cái ta có hiện tại là sự kết tinh của biết bao điều.

Chưa kể, một mâm cơm đấy cũng là cả một nếp sinh hoạt, một nét văn hóa và cả một đặc trưng vùng miền. Nếu bỏ cái nền kinh tế tiêu thụ, toàn cầu hóa sang một bên, có lẽ mỗi một mâm cơm là một hệ sinh thái văn hóa, ẩm thực riêng biệt với những nguyên liệu địa phương, cách nấu đặc trưng hay khẩu vị của người bản địa ở đó. Rồi ngay cả tên gọi của các nguyên liệu, đồ dùng hay hành động nấu ăn cũng có khi khác nhau lắm. Tôi vẫn nhớ còn lần về Sóc Trăng chơi, ăn cơm mới xong, tôi với mấy đứa bạn ra rửa chén, bác hàng xóm thấy thế mới hỏi “Mồi bén không con?” Tôi bối rối không hiểu ý bác. Sau mới biết là người ta hỏi tôi ăn cơm ngon không con. Hay cũng đợt về Sóc Trăng đó, tôi mê cái món bún nước lèo với đĩa rau sống ở đó lắm, mấy cái thứ tôi chẳng hề nếm được ở cái xứ miền trung nắng gió, lụt lội này. Mà cái đĩa rau sống đó đầy đủ các loại rau mà tôi cũng chả biết tên, đủ loại các dàng hình, mùi vị cả trong đó. Hôm về ở với sư cô, tôi mới bất ngờ là cái đĩa rau sống đó sư bứt ở ngoài đường, ngoài ruộng cả, chứ chẳng cần ra chợ mua mần chi. Cái xứ sông nước vùng Cửu Long này trù phú dữ dội. Rồi có đợt đi Đồng Tháp, nghe mấy chú ở đó bảo ở đó cá linh là món đặc trưng, mà chỉ cái vùng này mới có, chứ xuôi về hạ nguồn một chút dù cá linh vẫn có, nhưng không ngon như vùng ở Đồng Tháp đâu.

Chẳng có cái chi đứng tự thân nó cả là như thế. Nó hiện lên là chính nó, biểu hiện ra chính nó vì cái nhân duyên, cái bối cảnh tạo ra như thế. Và bản thân những sự vật sự việc con người hiện tượng đều mang tính kế thừa cả. Tỉ như cái giọng vùng miền của tôi cũng là từ ông bà cha mẹ ra chứ đâu. Cái sự độc lập hòa bình này cũng là nhờ biết bao thế hệ cha ông hi sinh xương máu để gìn giữ lấy chứ đâu. Cái tiếng Việt bây giờ cũng kế thừa, tiếp nối, tiếp biến và giao thoa với tiếng Mường, tiếng Hán, rồi cả tiếng Pháp nữa chứ đâu. Và cái chữ cái ta viết bây giờ cũng đến từ công sáng tạo của những giáo sĩ người phương Tây mà ra cả. Mà mấy vị giáo sĩ đấy cũng không tự tạo ra bảng chữ cái tiếng Việt hoàn toàn, họ làm ra từ ngôn ngữ mẹ đẻ của mình, kết hợp với sự quan sát, điều chỉnh cho hợp với dân địa phương chứ đâu có duy ý chí đâu. Mà họ cũng chỉ đặt nền móng thôi, sau này cụ Trương Vĩnh Ký và biết bao con người khác mới dày công phổ biến nó. Đỉnh điểm là qua cái thời bình dân học vụ do nhà nước khởi xướng, tiếng Việt mới được toàn dân sử dụng rộng rãi cho đến giờ.

Cái sự hỗn hợp, giao thoa, tiếp biến, học hỏi, kế thừa đấy là một quy luật tự nhiên của xã hội loài người. Mà cái loài người này, các con vật hay vi rút vi khuẩn trên địa cầu này cũng có chung cái nguồn gốc là LUCA - tổ tiên chung của tất cả sự sống trên thế giới này chúng ta có thể truy về gốc được. Chính cái thế giới sinh học, vật lý cũng thế mà. Rồi đào sâu thêm nữa thì ta mới thấy cái sự vô biên, trùng trùng duyên khởi, tương tức của thế giới này. Nói cái chủ đề ăn uống cũng qua được văn hóa. Nói văn hóa cũng đá qua lịch sử. Rồi lịch sử chạy qua sinh học. Sinh học lại chạy qua thiên văn học và vũ trụ. Từ vũ trụ cũng chạy qua các câu hỏi hiện sinh và triết học được vậy. Có cái nào nó tách biệt với nhau đâu.

Nhận ra cái đó, tôi tự nhiên thấy dễ chịu hẳn. Thời gian trước, tôi hay cứ chối bỏ công sức, công lao của mình, cho là không đáng kể, không quan trọng. Vì nhiều cái tôi làm thường đến từ ý tưởng của ai đó, chứ không phải tôi tự nghĩ ra. Cho nên ai nói thì nói, chứ tôi hay bảo là “không phải tôi làm đâu, ý tưởng của A đó, tôi chỉ làm cho nó thôi”. Ơ hay nhỉ, A hay B gì nghĩ ra cũng là sự học hỏi, tổng hợp, kế thừa và phát triển từ những người khác mà thôi. Mà tôi và A hay B gì đó cũng đâu tách biệt nhau mà phân biện như thế. Chúng tôi cùng ăn, cùng sống, cùng làm việc, cùng đi chơi, cùng phụng sự, cùng mục tiêu với nhau mà. Vả lại, mỗi người một việc, không ai làm được hết mọi sự trên đời. Mỗi người có một thế mạnh, mà làm đúng thế mạnh của mình mới là tự nhiên. Và xưa giờ thế giới sinh học đều là một chuỗi các mối quan hệ mật thiết, tương tác qua lại và tự cân bằng lẫn nhau. Mỗi con một thứ đều có vai trò riêng cho mình trong cái đời sống vật lý này. Thành ra A nghĩ ra, còn tôi thấy phù hợp thì làm. Thế thôi, tất cả đều hướng đến mục tiêu như nhau mà; tôi cũng hoàn toàn có thể định hình, sửa chửa, điều chỉnh theo ý của mình mà. Nếu tôi không có ý tưởng tốt hơn thì thôi đi. Không thì có thể chọn không làm.

Cái sự khó chịu trước kia của tôi đến từ việc mình quá đề cao bản thân mình. Cái tôi của mình tự mình thổi phồng lên. Cái gì cũng phải toàn bộ do mình, từ mình và của mình hết thì mới chịu. Như thế thì tham quá, ngu si quá. Cái thực tế và quy luật xưa nay giờ bao giờ cũng là sự hợp tác, chia sẻ, kế thừa và tiếp biến. Không có cái gì nguyên bản cả. Không có cái gì tự thân nó tồn tại cả. Thế thì hà cớ gì tôi cứ phải dính mắc vào cái chữ “của tôi” làm chi cho cực khổ.

Chẳng ai thích ở một nơi chỉ có một cái cây to bự, và cũng chẳng nơi nào tồn tại cái khung cảnh kì dị như thế. Mà nếu có cũng không tồn tại lâu, vì nó phi tự nhiên quá. Để lớn được thì nó phải được nuôi từ bé chứ, và từ bé rồi lớn lên thì phát triển kiểu gì khi không có những cái cây lớn chăm sóc, chở che, không có chất dinh dưỡng từ mảnh đất phì nhiêu hữu cơ? Cái sự phì nhiêu hữu cơ chỉ có được khi cái sự biến thiên, sinh diệt liên tục được diễn ra. Nếu không nó bị tuyệt diệt hết.

Nhưng ở một khu rừng đầy những tán cây, đủ thứ những loài cây cỏ, muông thú; đa dạng những âm thanh, màu sắc thì mới thật sự thú vị. Và cánh rừng đó tươi tốt lắm, mạnh mẽ lắm và vững chắc lắm. Nếu có biến động gì cũng khôi phục rất là nhanh. Phải đa dạng, muôn màu, muôn vẻ như thế mới phải chứ.

Nên thôi, cái gì đến thì đến, tôi làm được gì thì làm. Tôi cần nương theo dòng chảy của vạn vật để làm thứ cần làm, và thứ mình muốn làm. Nhẹ nhàng, thư thái thôi. Tác động gì thì tác động, làm gì thì làm, gieo cái nhân là được, đừng có sửa cái quả. Muốn gì thì muốn, phải coi mọi thứ đang ở đâu để đi tiếp cho phù hợp, chứ không duy ý chí được. Duy ý chí mà chi khi mình không thể kiểm soát mọi thứ, trừ chính cái góc nhìn, tư duy, hành động, suy nghĩ của riêng mình. À mà cảm xúc của mình lắm khi cũng không làm chủ được nốt - nó cũng chỉ là những sự nảy sinh rồi biến đi như những hiện tượng tự nhiên khác, những dòng chảy bên ngoài khác. Mình chỉ cần chọn làm gì với chúng mà thôi!

Làm được gì thì làm. Chuyện gì đến thì đến. Chuẩn bị trước nền tảng và tâm thế. Gắng thấu hiểu nhân quả. Quan sát sự biến thiên của thế giới. Rồi tự chọn cách mình đi vào thế giới. Không chống cự, không kiểm soát. Mượn lực chứ không làm trở lực. Xuôi dòng chứ không ngược dòng.

Đôi lời chiêm nghiệm về cuộc sống và thế giới, cũng như về chính mình.